La alfabetización académica en la formación inicial del profesorado: el impacto de ChatGPT-4o en los procesos de escritura disciplinar en contextos hispánicos
DOI:
https://doi.org/10.24197/e0gcx489Palabras clave:
alfabetización académica, escritura asistida por inteligencia artificial, educación superior, autonomía escritural, pensamiento críticoResumen
Este estudio examina el impacto de la inteligencia artificial generativa (IAG) en los procesos de alfabetización académica en lengua española, en el contexto específico de la formación inicial del profesorado. A través de un diseño exploratorio secuencial con predominancia cualitativa, se analiza el uso de ChatGPT-4o en tareas de escritura académica desarrolladas por estudiantes del Grado en Educación Primaria. La investigación evalúa la incidencia de la escritura asistida en la organización estructural del discurso, la claridad expositiva, la coherencia argumentativa y la autonomía textual. Los resultados evidencian mejoras en la planificación discursiva y en la gestión de la información, junto con limitaciones relevantes relacionadas con la pérdida de voz autorial, la aceptación acrítica de reformulaciones automatizadas y la escasa revisión crítica del contenido generado. Asimismo, se identifican errores sistemáticos en las referencias bibliográficas, posiblemente vinculados a la autoridad cognitiva que el alumnado atribuye a los sistemas de IAG, lo que dificulta la validación rigurosa de las fuentes. Estos hallazgos subrayan la necesidad de promover una alfabetización crítica en el uso de estas herramientas, acompañada de una orientación docente que enmarque su integración en propuestas didácticas coherentes y fomente el desarrollo de competencias escriturales autónomas en contextos universitarios.
Descargas
Referencias
Adeshola, Ibrahim y Adepoju Adeola, Praise (2023). “The opportunities and challenges of ChatGPT in education”. Interactive Learning Environments, 32(10), pp. 6159-6172. DOI: https://doi.org/10.1080/10494820.2023.2253858
AlAfnan, Mohammad Awad, Dishari, Samira y MohdZuki, Siti Fatimah (2024). “Developing soft skills in the artificial intelligence era: Communication, business writing, and composition skills”. Journal of Artificial Intelligence and Technology, 4, pp. 305-317. DOI: https://doi.org/10.37965/jait.2024.0496
Altmäe, Signe, Sola-Leyva, Alberto y Salumets, Andres (2023). “Artificial intelligence in scientific writing: A friend or a foe?”. Reproductive BioMedicine Online, 47(1), pp. 3-9. DOI: https://doi.org/10.1016/j.rbmo.2023.04.009
Amo, José Manuel y Domínguez-Oller, Juana Celia (2024). “Análisis sistémico de la alfabetización discursiva en las prácticas académicas situadas: La escritura hipertextual en trabajos de fin de grado”. Revista de Educación a Distancia (RED), 24(77). DOI: https://doi.org/10.6018/red.574881
Baidoo-Anu, David y Owusu Ansah, Leticia (2023). “Education in the Era of Generative Artificial Intelligence (AI): Understanding the Potential Benefits of ChatGPT in Promoting Teaching and Learning”. Journal of AI, 7(1), pp. 52-62. DOI: https://doi.org/10.61969/jai.1337500
Baytas, Claire y Ruediger, Dylan (2024). “Generative AI in higher education: The product landscape”. Ithaka S+R. Disponible en: https://sr.ithaka.org/our-work/generative-ai-product-tracker/ (fecha de consulta: 14/03/2025).
Braun, Virginia y Clarke, Victoria (2006). “Using thematic analysis in psychology”. Qualitative Research in Psychology, 3(2), pp. 77-101. DOI: https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Creswell, John W. (2013). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. Thousand Oaks: Sage.
Crompton, Helen y Burke, Diane (2023). “Artificial intelligence in higher education: the state of the field”. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 20, art. 22. DOI: https://doi.org/10.1186/s41239-023-00392-8
Denzin, Norman Kent (2017). The Research Act: A Theoretical Introduction to Sociological Methods. Nueva York: Routledge. DOI: https://doi.org/10.4324/9781315134543
Espiñeira-Bellón, Eva María, Muñoz-Cantero, Jesús Miguel, Porto-Castro, Ana María y Mosteiro-García, María Josefa (2023). “Percepciones y eficacia de los mecanismos de detección de plagio en revistas científicas de Ciencias Sociales españolas, portuguesas e iberoamericanas”. RELIEVE, 29(2), art. M2. DOI: https://doi.org/10.30827/relieve.v29i2.29097
García-Peñalvo, Francisco José (2023). “La percepción de la Inteligencia Artificial en contextos educativos tras el lanzamiento de ChatGPT: disrupción o pánico”. Education in the Knowledge Society (EKS), 24, e31279. DOI: https://doi.org/10.14201/eks.31279
Huang, Oi Huen-Leung (2024). “Exploring transitions: The impact of generative artificial intelligence on academic literacy in Taiwanese higher education”. En Y. Wang y M. S. Cárdenas Claros (eds.), Proceedings of the XXIInd International CALL Research Conference. Castledown, pp. 79-84.
Jin, Yukun, Yan, Lian, Echeverria, Victoria, Gašević, Dragan y Martinez-Maldonado, Ricardo (2025). “Generative AI in higher education: A global perspective of institutional adoption policies and guidelines”. Computers and Education: Artificial Intelligence, 8, art. 100348. DOI: https://doi.org/10.1016/j.caeai.2024.100348
Li, Andrew W. (2023). “Using Peerceptiv to support AI-based online writing assessment across the disciplines”. Assessing Writing, 57, art. 100746. DOI: https://doi.org/10.1016/j.asw.2023.100746
Malik, Agung Rinaldy, Pratiwi, Yuni, Andajani, Kusubakti, Numertayasa, I Wayan, Suharti, Sri, Darwis, Arisa y Marzuki (2023). “Exploring Artificial Intelligence in Academic Essay: Higher Education Student’s Perspective”. International Journal of Educational Research Open, 5, art. 100296. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ijedro.2023.100296
McGrath, Cormac, Farazouli, Alexandra y Cerratto-Pargman, Teresa (2024). “Generative AI chatbots in higher education: A review of an emerging research area”. Higher Education, 89, pp. 1533-1549. DOI: https://doi.org/10.1007/s10734-024-01288-w
Nazari, Nabin, Shabbir, Muhammad Salman y Setiawan, Roy (2021). “Application of Artificial Intelligence powered digital writing assistant in higher education: randomized controlled trial”. Heliyon, 7(5), e07014. DOI: https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e07014
Nikolopoulou, Kleopatra (2024). “Generative artificial intelligence in higher education: Exploring ways of harnessing pedagogical practices with the assistance of ChatGPT”. International Journal of Changes in Education, 1(2), pp. 103-111. DOI: https://doi.org/10.47852/bonviewIJCE42022489
Ou, Ahmad Wajdi, Khuder, Bashar, Franzetti, Sara y Negretti, Riccardo (2024). “Conceptualising and cultivating Critical GAI Literacy in doctoral academic writing”. Journal of Second Language Writing, 66, art. 101156. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jslw.2024.101156
Ruiz-Miranda, Eliana (2023). “La revolución de la inteligencia artificial en la educación: una reseña de ChatGPT”. Revista de Estudios e Investigación en Psicología y Educación (REIPE), 10(1), pp. 156-160. DOI: https://doi.org/10.17979/reipe.2023.10.1.9594
Saz-Pérez, Fabio y Pizà-Mir, Bartolomé (2024). “Desafiament a l’estat de la qüestió en l’ús de ChatGPT en l’àmbit de l’educació l’any 2023”. REIRE Revista d’Innovació i Recerca en Educació, 17(1), pp. 1-13. DOI: https://doi.org/10.1344/reire.44018
Selwyn, Neil (2024). “On the limits of artificial intelligence (AI) in education”. Nordisk tidsskrift for pedagogikk og kritikk, 10(1), pp. 3-14. DOI: https://doi.org/10.23865/ntpk.v10.6062
Spector, Jonathan Michael y Ma, Shanshan (2019). “Inquiry and critical thinking skills for the next generation: From artificial intelligence back to human intelligence”. Smart Learning Environments, 6, art. 8. DOI: https://doi.org/10.1186/s40561-019-0088-z
Sun, Yaping, Sheng, Dandan, Zhou, Zhenjie y Wu, Yiqun (2024). “AI hallucination: Towards a comprehensive classification of distorted information in artificial intelligence-generated content”. Humanities and Social Sciences Communications, 11, art. 1278. DOI: https://doi.org/10.1057/s41599-024-03811-x
Tlili, Anis, Shehata, Basma, Adarkwah, Mawutor A., Bozkurt, Aydin, Hickey, Donnie T. y Huang, Ronghuai (2023). “What if the devil is my guardian angel: ChatGPT as a case study of using chatbots in education”. Smart Learning Environments, 10, art. 15. DOI: https://doi.org/10.1186/s40561-023-00237-x
Tzirides, Adrian O., Zapata, Graciela, Kastania, Nikola P., Saini, Anil K., Castro, Vanessa, Ismael, Shereen A., You, Yidan, Santos, Teresa A., Searsmith, Darren, O’Brien, Ciáran, Cope, Bill y Kalantzis, Michael (2024). “Combining human and artificial intelligence for enhanced AI literacy in higher education”. Computers and Education Open, 6, art. 100184. DOI: https://doi.org/10.1016/j.caeo.2024.100184
Verona, Juan (2023). “ChatGPT en la investigación científica”. Revista Bioquímica y Patología Clínica, 87(3), pp. 20-21. DOI: https://doi.org/10.62073/bypc.v87i3.256
Walters, William H. y Wilder, Erin I. (2023). “Fabrication and errors in the bibliographic citations generated by ChatGPT”. Scientific Reports, 13, art. 14045. DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-023-41032-5
Yang, Kai, Raković, Marija, Liang, Zhe, Yan, Li, Zeng, Zhe, Fan, Yantong, Gašević, Dragan y Chen, Guangwu (2025). “Modifying AI, enhancing essays: How active engagement with generative AI boosts writing quality”. En LAK ’25: Proceedings of the 15th International Learning Analytics and Knowledge Conference. New York: ACM, pp. 568-578. DOI: https://doi.org/10.1145/3706468.3706544
Yin, Robert K. (2018). Case Study Research and Applications. Thousand Oaks: Sage.
Zapata Ros, Miguel (2024). “IA generativa y ChatGPT en Educación: Un reto para la evaluación y ¿una nueva pedagogía?”. Revista Paraguaya de Educación a Distancia (REPED), 5(1), pp. 12-44. DOI: https://doi.org/10.56152/reped2024-vol5num1-art2
Descargas
Publicado
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2026 José Manuel de Amo Sánchez-Fortún, Kevin Baldrich, Fernando Azevedo

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.
Esta revista provee acceso libre inmediato a su contenido bajo el principio de hacer disponible gratuitamente la investigación al público, lo cual fomenta un mayor intercambio del conocimiento global.

Todos los trabajos de la revista Ogigia. Revista Electrónica de Estudios Hispánicos se publican bajo una licencia Creative Commons Atribución 4.0 Internacional (CC BY 4.0).
Los autores y autoras continúan como propietarios de sus trabajos, y pueden volver a publicar sus artículos en otro medio sin tener que solicitar autorización, siempre y cuando indiquen que el trabajo fue publicado originariamente en la revista Ogigia. Revista Electrónica de Estudios Hispánicos.
